Mục lục

1. Tổng quan

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (viết tắt là COPD) là tình trạng đường thở bị viêm mạn tính không hồi phục, làm cho đường thở bị chít hẹp không hồi phục, dẫn đến việc lưu thông khí ra vào phổi khó khăn. Khiến người bệnh phải cố gắng nhiều hơn để thở, dẫn đến khó thở và/ hoặc cảm thấy mệt mỏi ở giai đoạn sớm của bệnh. Khi bệnh tiến triển, có thể khó thở ở thì thở ra hoặc thậm chí cả thì hít vào. Các hoạt động sinh hoạt nhẹ nhàng hàng ngày cũng có thể trở nên khó khăn.

COPD là một bệnh mạn tính của phổi nhưng thường kèm theo nhiều rối loạn toàn thân và bệnh lý phối hợp, là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây bệnh tật và tử vong trên toàn thế giới cũng như tại Việt Nam dẫn đến gánh nặng kinh tế xã hội ngày càng gia tăng. Không thể chữa khỏi COPD, nhưng điều trị có thể làm giảm các triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm nguy cơ tử vong.

2. Phân độ bệnh

COPD là một bệnh mạn tính của phổi nhưng đồng thời kèm theo nhiều rối loạn toàn thân và bệnh lý phối hợp. Phân độ COPD dựa vào đo chức năng hô hấp được thể hiển ở bảng dưới.

Phân giai đoạn nặng của COPD theo Hô hấp ký

Giai đoạn  Đặc điểm (FEV1/FVC < 70%)
GOLD I:       Nhẹ FEV1 > 80% giá trị dự đoán
GOLD II:     Trung bình 50%
GOLD III:    Nặng 30%
GOLD IV:    Rất nặng FEV1 < 30% giá trị dự đoán

Tuy nhiên, người ta thấy rằng, ít có mối liên quan giữa mức độ nặng của  FEV1 và triệu chứng cũng như chất lượng cuộc sống của bệnh nhân COPD. Chính vì lý do đó, bắt buộc chúng ta phải sử dụng các thang điểm đánh giá triệu chứng để phân độ bệnh.

3. Yếu tố nguy cơ

COPD gây ra những tác động, dấu hiệu trực tiếp ở hệ thống hô hấp, cụ thể là:

  • Tình trạng ho mạn tính, kéo dài
  • Ho có đờm, đờm có màu trắng, màu vàng xám, màu xanh lá cây thậm chí đôi khi có thể thấy đờm kèm máu
  • Bị nhiễm trùng đường hô hấp, và tái đi tái lại tình trạng cúm.
  • Khó thở, thở gắng sức, thở gấp
  • Ngực có cảm giác thắt chặt, đau
  • Thở khò khè, mệt mỏi kéo dài
  • Sốt nhẹ và có cảm giác ớn lạnh

Đây là những triệu chứng ban đầu sẽ bắt gặp ở cả trẻ em và người lớn khi mắc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính. Những dấu hiệu này thường bị người bệnh chủ quan và không có định hướng khám và điều trị dứt điểm.

Các triệu chứng nặng cần điều trị tại bệnh viện ngay bao gồm:

  • Khó thở đến nỗi không thể nói chuyện
  • Móng tay, chân hoặc môi người bệnh chuyển sang màu xanh, màu xám- điều này chứng tỏ nồng độ oxy trong máu thấp
  • Rơi vào trạng thái lơ mơ
  • Nhịp tim nhanh, hoặc rất nhanh
  • Các triệu chứng ở giai đoạn đầu (kể trên) ngày càng nặng, mặc dù đã được điều trị trước đó.

5. Phân biệt với bệnh hen suyễn (Asthma)

Hen suyễn và bệnh phối tắc nghẽn mạn tính (COPD) là 2 bệnh lý mãn tính trên đường hô hấp, đôi khi khó phân biệt hen và COPD vì chúng thường biểu hiện bởi các triệu chứng tương đối giống nhau. Tuy nhiên, hen suyễn và COPD có thể cùng tồn tại hoặc chồng lấp gọi là Hội chứng chồng lấp hen-COPD (ACOS), đặc biệt thường gặp ở người hút thuốc lá và người già.

Hen suyễn COPD
Tuổi khởi phát Trước 20 tuổi Sau 40 tuổi
Triệu chứng Dao động theo phút, giờ, ngày Dai dẳng dù đã điều trị
Chức năng phổi khi có triệu chứng Bình thường Bất thường
Bệnh sử/ Tiền sử Gia đình có người bị hen suyễn hoặc các tình trạng dị ứng (Viêm mũi dị ứng, chàm) Viêm phế quản hoặc khí phế thũng trước đây hoặc có tiền sử hút thuốc lá, thuốc lào
Diễn tiến bệnh Triệu chứng không xấu đi theo thời gian Triệu chứng xấu đi theo thời gian
Điều trị Corticoid dạng hít Thuốc giãn phế quản

6. Biến chứng

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính nếu không được điều trị sớm và dứt điểm sẽ gây ra nhiều biến chứng. Trong đó, các bác sĩ chuyên khoa cho biết, một số biến chứng bao gồm:

  • Các bệnh về tim: Khi ở giai đoạn nặng, người bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính sẽ bị nhịp tim nhanh, gây rối loạn nhịp tim, dẫn đến suy tim
  • Bệnh cao huyết áp: Phổi tắc nghẽn mãn tính có thể gây ra áp suất cao trong các mạch đưa máu đến phổi của người bệnh gây tăng áp phổi, tăng huyết áp
  • Nhiễm trùng hô hấp: Người bệnh sẽ có triệu chứng bị cảm lạnh thường xuyên, cúm hoặc viêm phổi nặng mà không thể chữa khỏi.

7. Chẩn đoán

Các dấu hiệu định hướng chẩn đoán:

  • Bệnh hay gặp ở nam giới trên 40 uổi.
  • Tiền sử: hút thuốc lá, thuốc lào (bao gồm cả hút thuốc chủ động và thụ động). Ô nhiễm môi trường trong và ngoài nhà: khói bếp, khói, chất đốt, bụi nghề nghiệp (bụi hữu cơ, vô cơ), hơi, khí độc. Nhiễm khuẩn hô hấp tái diễn, lao phổi… Tăng tính phản ứng đường thở (hen phế quản hoặc viêm phế quản co thắt).
  • Ho, khạc đờm kéo dài không do các bệnh phổi khác như lao phổi, giãn phế quản…: là triệu chứng thường gặp. Lúc đầu có thể chỉ có ho ngắt quãng, sau đó ho dai dẳng hoặc ho hàng ngày (ho kéo dài ít nhất 3 tháng trong 1 năm và trong 2 năm liên tiếp), ho khan hoặc ho có đờm, thường khạc đờm về buổi sáng. Ho đờm mủ là một trong các dấu hiệu của đợt cấp do bội nhiễm.
  • Khó thở: tiến triển nặng dần theo thời gian, lúc đầu chỉ có khó thở khi gắng sức, sau đó khó thở cả khi nghỉ ngơi và khó thở liên tục. Bệnh nhân “phải gắng sức để thở”, “khó thở, nặng ngực”, “cảm giác thiếu không khí, hụt hơi” hoặc “thở hổn hển”, thở khò khè. Khó thở tăng lên khi gắng sức hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.
  • Các triệu chứng ho khạc đờm, khó thở dai dẳng và tiến triển nặng dần theo thời gian.

Bảng câu hỏi tầm soát COPD ở cộng đồng (theo GOLD)

STT

Câu hỏi

Chọn câu trả lời

1 Ông/bà có ho vài lần trong ngày ở hầu hết các ngày. Không
2 Ông/bà có khạc đờm ở hầu hết các ngày. Không
3 Ông/bà có dễ bị khó thở hơn những người cùng tuổi. Không
4 Ông/bà có trên 40 tuổi. Không
5 Ông/bà vẫn còn hút thuốc lá hoặc đã từng hút thuốc lá. Không

Nếu Bệnh nhân trả lời CÓ từ 3 câu trở lên. Hãy đến gặp bác sĩ ngay để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

Khi phát hiện có các triệu chứng nghi ngờ COPD như trên, Bệnh nhân cần làm thêm các thăm dò chẩn đoán:

  • Đo chức năng thông khí phổi/ Hô hấp ký: là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán xác định và đánh giá mức độ tắc nghẽn đường thở của bệnh nhân COPD, có thể phát hiện xem đường thở của bạn có bị hẹp hay không. Bệnh nhân cần phải ngừng thuốc giãn phế quản trước khi đo chức năng hô hấp ít nhất từ 4-6 giờ (đối với SABA, SAMA) hoặc 12-24 giờ đối với LABA, LAMA.
  • Chụp X-quang phổi: ở giai đoạn sớm hoặc không có khí phế thũng, hình ảnh X-quang phổi có thể bình thường. Giúp phân biệt viêm phổi, phát hiện biến chứng.
  • CTscan độ phân giải cao ( HRCT) : Giúp phát hiện tình trạng giãn phế nang, bóng kén khí, phát hiện sớm ung thư phổi, giãn phế quản… đồng mắc với COPD.
  • Điện tâm đồ: ở giai đoạn muộn có thể thấy các dấu hiệu của tăng áp động mạch phổi và suy tim phải.
  • Siêu âm tim để phát hiện tăng áp lực động mạch phổi, suy tim phải giúp cho chẩn đoán sớm tâm phế mạn.
  • Đo độ bão hòa oxy qua da (SpO2) và khí máu động mạch: đánh giá mức độ suy hô hấp, hỗ trợ cho quyết định điều trị oxy hoặc thở máy.
  • Xét nghiệm máu……

Nhằm chẩn đoán xác định và loại trừ những nguyên nhân khác có triệu chứng lâm sàng giống COPD.

8. Điều trị

Mục tiêu điều trị

Điều trị COPD cần chú trọng đến cá thể hóa điều trị, điều trị các bệnh đồng mắc, điều trị dự phòng để tránh các đợt cấp và làm chậm quá trình tiến triển bệnh.

Bên cạnh đó, các biện pháp khác như hỗ trợ cai nghiện thuốc lá; Tập phục hồi chức năng hô hấp; Học và hiểu các phương pháp sử dụng các loại thuốc hít, xịt tại chỗ, Tuân thủ khám định kỳ; giáo dục bệnh nhân cũng có vai trò quan trọng trong việc điều trị và quản lý bệnh nhân COPD.

Điều trị dùng thuốc

Thuốc giúp làm giảm các triệu chứng của COPD và để ngăn ngừa đợt bùng phát của các triệu chứng (được gọi là các đợt kịch phát). Vốn có thể dẫn đến mất thêm chức năng phổi. Các nhóm thuốc bao gồm những nhóm dùng để mở rộng đường thở (thuốc giãn phế quản), giảm sưng ở đường thở (thuốc chống viêm, như steroid) và/ hoặc điều trị nhiễm trùng (kháng sinh). Không giống như kháng sinh, hầu hết các loại thuốc điều trị COPD nên được thực hiện mỗi ngày, thường là suốt đời.

  • Thuốc giãn phế quản: được coi là nền tảng trong điều trị COPD. Ưu tiên các loại thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài, dùng đường phun hít hoặc khí dung. Thuốc làm giãn cơ trơn ở đường hô hấp, giúp đường thở thông thoáng và bạn sẽ cảm thấy dễ thở hơn. . Như Spiriva, Berodial (Ipratropium + Fenoterol), Spiolto ( Tiotropium + Olodaterol), Salmeterol…
  • Thuốc chống viêm/ kháng viêm: thuốc giúp kháng viêm, giảm các tình trạng sưng, phù nề đường hô hấp, nhờ đó giúp luồng không khí lưu thông dễ dàng hơn. Như Budesonid, Flnomasone…
  • Thuốc kháng sinh: điều trị nhiễm trùng.

Điều trị không dùng thuốc

Ngoài ra, có những phương pháp điều trị không dùng thuốc khác có thể giúp giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.

  • Oxy liệu pháp: Những người bị COPD nặng hoặc tiến triển có thể có nồng độ oxy trong máu thấp. Tình trạng này, được gọi là thiếu oxy máu, có thể xảy ra ngay cả khi bạn không cảm thấy khó thở hoặc có các triệu chứng khác. Những người bị thiếu oxy có thể được điều trị bằng oxy, có thể cải thiện khả năng sống sót và chất lượng cuộc sống.
  • Van nội khí quản (EBV) là những thiết bị nhỏ được cấy vào đường phế quản nhỏ bằng ống soi phế quản (một ống được đưa qua miệng hoặc mũi và xuống cổ họng của bạn). Các van cho phép không khí thoát ra khỏi khu vực các phế nang bị ứ khí gây chèn ép lên các phần phổi bên cạnh, vì có van một chiều nêu không khí không thể đi vào lại được. Kết quả là, các phế nang bình thường của phổi không bị ảnh hưởng có thể đảm bảo chức năng bình thường. EBV có thể là một lựa chọn cho những người tiếp tục có triệu chứng khí phế thũng mặc dù đã dùng thuốc và phục hồi chức năng phổi.
  • Ngoại khoa: là phương pháp điều trị cuối cùng cho người bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính mà dùng thuốc không có hiệu quả.
    • Phẫu thuật giảm thể tích phổi liên quan đến việc loại bỏ các khu vực phổi bị tổn thương nhiều nhất, cho phép phổi còn lại mở rộng và hoạt động bình thường hơn. Đây có thể là một lựa chọn cho những người có triệu chứng nghiêm trọng sau khi thử tất cả các liệu pháp thông thường khác, bao gồm phục hồi chức năng phổi. Không phải tất cả mọi người sẽ được hưởng lợi từ phẫu thuật này, và một số người thực sự có thể trở nên tồi tệ hơn. Nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe có thể đề nghị kiểm tra hình ảnh, chẳng hạn như chụp CT, để giúp xác định xem liệu quy trình này có khả năng mang lại lợi ích hay không.
    • Ghép phổi có thể được xem xét trong trường hợp COPD nặng. Nếu thành công, cấy ghép có khả năng cải thiện triệu chứng. Tuy nhiên, ghép phổi vẫn chưa được chứng minh là có thể kéo dài cuộc sống của những người mắc COPD.

Điều trị COPD trước nhất và quan trọng nhất ở người hút thuốc là từ bỏ hút thuốc. Đã có thuốc và các phương pháp điều trị khác để giúp điều trị việc nghiện nicotine và giúp bạn bỏ thuốc lá. Tránh tiếp xúc với môi trường ô nhiễm, khói bếp, khói, chất đốt, bụi nghề nghiệp (bụi hữu cơ, vô cơ), hơi, khí độc; luyện tập thể dục, ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng và Vật lý trị liệu hô hấp.

9. Dự phòng

  • Bỏ thuốc lá, tránh tiếp xúc với bụi độc hại, điều trị tốt các nhiễm khuẩn đường hô hấp; luyên tập hồi phục chức năng phổi.
  • Về môi trường sống: Tránh khói thuốc lá; tránh các chất ô nhiễm: khói thải, nước thải, sơn, hóa chất tẩy rửa và những mùi mạnh như nước hoa… gây khó thở; tránh thay đổi không khí đột ngột (từ lạnh sang nóng và ngược lại), quá nóng hoặc quá lạnh, ra gió, nơi ẩm thấp và tránh tiếp xúc với những người bị nhiễm trùng hô hấp.
  • Đồng thời có lối sống lành mạnh: Ngưng hút thuốc lá: Đây là việc quan trọng đầu tiên nên làm đối với những người hút thuốc lá; tránh những xúc cảm quá mức: quá buồn, quá vui hoặc bực tức, căng thẳng. Hãy sống lạc quan và hoạt động tối đa trong điều kiện sức khỏe cho phép; làm việc thường ngày một cách chậm rãi, đơn giản; chọn chỗ ngồi để có thể nghỉ ngơi thoải mái khi cần.
  • Cải thiện tình trạng dinh dưỡng, ăn uống đầy đủ, chú ý tránh các thức ăn dễ gây dị ứng như tôm, thịt gà, bò… hoặc những thực phẩm, đồ uống nào mà trước đây đã bị dị ứng. . Một số người mắc COPD có tình trạng hạn chế hô hấp ảnh hưởng đến bữa ăn, năng lượng cung cấp hàng ngày qua thức ăn không đủ nên hay xuất hiện giảm cân. Lâu ngày dẫn đến suy dinh dưỡng, có thể làm cho các triệu chứng tồi tệ hơn và tăng khả năng nhiễm trùng. Một số cách để giúp bạn tăng thêm năng lượng cho cơ thể qua bữa ăn, bạn có thể:
      • Ăn các bữa ăn nhỏ, thường xuyên với thức ăn giàu chất dinh dưỡng (như trứng)
      • Ăn các bữa ăn cần ít sự chuẩn bị (ví dụ: các bữa ăn có thể thu nhỏ)
      • Nghỉ ngơi trước bữa ăn
      • Uống vitamin tổng hợp hàng ngày
      • Thêm chất bổ sung dinh dưỡng (đồ uống hoặc thanh chứa nhiều calo và chất dinh dưỡng)
      • Dùng thuốc theo toa để kích thích sự thèm ăn của bạn theo đơn thuốc bác sĩ chuyên khoa

Mặt khác, nếu bạn thừa cân, điều này cũng có thể làm cho các triệu chứng COPD trở nên tệ hơn và nguy cơ có các bệnh đồng mắc.

  • Luyện tập: Tái phục hồi gắng sức bằng biện pháp hoạt động thể lực được hướng dẫn của nhân viên y tế.

Bị bệnh nhiễm trùng đường hô hấp có thể dẫn đến các đợt cấp của COPD. Tiêm vắc-xin là một phần quan trọng trong liệu trình điều trị phòng ngừa các đợt cấp của COPD. Các vắc-xin bao gồm:

    • Vắc-xin phế cầu khuẩn: Vắc-xin này giúp ngăn ngừa một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm phổi; có hai loại vắc-xin (gọi là Pneumovax và Prevnar).
    • Vắc-xin cúm: nên tiêm ngừa cúm hàng năm trước mùa cúm (thường là vào mùa thu hoặc đầu mùa đông ở bán cầu bắc)
    • Vắcxin ho : Vắc-xin này bảo vệ chống bệnh ho gà.

Tham vấn y khoa

“Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là tình trạng viêm phế quản mạn tính không hồi phục. Nghĩa là một khi đã mắc bệnh thì sẽ không khỏi (hoặc duy trì tình trạng bệnh, hoặc nặng hơn). Do đó, việc dự phòng bệnh COPD trở nên rất quan trọng. Hãy xây dựng cho bản thân một lối sống lành mạnh có lợi cho sức khỏe. Còn nếu bạn đã được chẩn đoán mắc bệnh COPD, hãy tuân thủ các hướng dẫn của các bác sĩ điều trị, tiêm đầy đủ các vắc-xin dự phòng bệnh đường hô hấp, tránh làm việc gắng sức gây nặng nề thêm tình trạng khó hở. (Phần dự phòng ở phía trên đã hướng dẫn khá đầy đủ và chi tiết cho bạn).

Nếu bạn thường xuyên bị ho và khó thở dù chỉ làm những việc nhẹ trong sinh hoạt hằng ngày, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa Nội hô hấp để được tư vấn và chẩn đoán xác định tình trạng sức khỏe.”

BS. Lê Trọng Đại

Tài liệu tham khảo

  1. http://www.hoihohaptphcm.org/index.php/benh-nhan/483-benh-phoi-tac-nghen-man-tinh-copd
  2. https://www.who.int/vietnam/vi/health-topics/chronic-obstructive-pulmonary-disease-copd/chronic-obstructive-pulmonary-disease-copd
  3. https://kcb.vn/vanban/quyet-dinh-so-3874-qd-byt-ngay-26-06-2018-ban-hanh-tai-lieu-chuyen-mon-huong-dan-chan-doan-va-dieu-tri-benh-phoi-tac-nghen-man-tinh